مازوت چیست و چرا می‌گویند دارد ما را خفه می‌کند؟ بررسی علمی و واقعی

هر سال با شروع فصل سرما، نام مازوت دوباره وارد زندگی روزمره مردم می‌شود. اخبار آلودگی هوا، تعطیلی مدارس و هشدارهای بهداشتی هم‌زمان اوج می‌گیرند. بسیاری می‌پرسند مازوت چیست و چرا می‌گویند دارد ما را خفه می‌کند.
پاسخ این سؤال ساده نیست، اما شفاف است. مازوت یک سوخت ارزان و در دسترس است. همین ارزانی، آن را به انتخاب اول نیروگاه‌ها در زمان کمبود گاز تبدیل می‌کند. نتیجه این انتخاب، افزایش آلودگی هوا و تهدید مستقیم سلامت انسان است.

مازوت چیست؟ تعریف دقیق یک سوخت سنگین نفتی

مازوت که در صنعت با نام Fuel Oil شناخته می‌شود، یکی از سنگین‌ترین فرآورده‌های نفتی است. این ماده از باقی‌مانده تقطیر نفت خام به‌دست می‌آید. پس از جداسازی بنزین، نفت سفید و گازوئیل، مازوت در انتهای برج تقطیر باقی می‌ماند. ویسکوزیته بالا، رنگ تیره و بوی تند از ویژگی‌های اصلی آن است. در ادبیات فنی به مازوت Dirty Oil هم می‌گویند. این نام به‌خاطر ناخالصی زیاد و گوگرد بالای آن شکل گرفته است. همین ترکیبات، مازوت را به یکی از آلاینده‌ترین سوخت‌ها تبدیل می‌کنند.

مازوت چگونه تولید می‌شود؟ از پالایش نفت تا سوخت نهایی

فرآیند تولید مازوت از پالایش نفت خام آغاز می‌شود. نفت ابتدا گرم می‌شود و وارد برج تقطیر جزءبه‌جزء می‌گردد. مواد سبک‌تر در دماهای پایین‌تر جدا می‌شوند. بنزین، گازوئیل و نفت سفید زودتر خارج می‌شوند. ماده‌ای که در پایین برج باقی می‌ماند، پایه مازوت است. این ماده هنوز حاوی فلزات سنگین و ترکیبات گوگردی است. اگر پالایشگاه پیشرفته نباشد، این ناخالصی‌ها حذف نمی‌شوند.

مازوت M100 چیست؟ انواع آن بر اساس درصد گوگرد

یکی از رایج‌ترین انواع مازوت در ایران، مازوت M100 است. عدد 100 به گرانروی بالای این سوخت اشاره دارد. تفاوت اصلی انواع M100 به درصد گوگرد آن‌ها برمی‌گردد. هرچه گوگرد بیشتر باشد، آلودگی هم افزایش پیدا می‌کند. مازوت کم‌گوگرد تولید محدودتری دارد. بخش عمده مصرف داخلی مربوط به نوع پرگوگرد است. همین موضوع نقش مهمی در آلودگی هوا دارد.

نوع مازوت M100	درصد گوگرد
Very Low Sulfur	0.5٪
Low Sulfur	0.5 تا 1٪
Normal Sulfur	1 تا 2٪
High Sulfur	2 تا 3.5٪

چرا مازوت آلاینده است؟ نقش دی‌اکسید گوگرد (SO₂)

خطر اصلی مازوت به گوگرد آن مربوط می‌شود. در زمان سوختن، گوگرد به SO₂ یا دی‌اکسید گوگرد تبدیل می‌شود. این گاز بوی تند و آزاردهنده‌ای دارد. SO₂ به‌سرعت وارد دستگاه تنفسی می‌شود. این گاز در هوا به ذرات معلق ثانویه تبدیل می‌شود. ذرات PM2.5 حاصل این فرآیند بسیار ریز هستند. این ذرات از فیلتر ریه عبور می‌کنند و وارد خون می‌شوند.

مازوت‌سوزی چه تأثیری بر سلامت انسان دارد؟

قرار گرفتن در معرض آلاینده‌های ناشی از مازوت خطرناک است. SO₂ باعث سوزش چشم و گلو می‌شود. تنگی نفس در بیماران تنفسی افزایش پیدا می‌کند. کودکان و سالمندان بیشترین آسیب را می‌بینند. بیماران قلبی با افزایش خطر حمله روبه‌رو می‌شوند. در روزهای مازوت‌سوزی، مراجعه به اورژانس بیشتر می‌شود. این الگو در شهرهای صنعتی بارها تکرار شده است.

• افزایش حملات آسم
• تشدید بیماری‌های قلبی
• کاهش ظرفیت تنفسی ریه

تأثیرات زیست‌محیطی مازوت؛ فراتر از آلودگی هوا

اثر مازوت فقط به هوا محدود نمی‌شود. دی‌اکسید گوگرد در جو با بخار آب ترکیب می‌شود. این واکنش، باران اسیدی تولید می‌کند. باران اسیدی خاک را فقیر می‌کند. فلزات سنگین وارد آب‌های زیرزمینی می‌شوند. پوشش گیاهی آسیب می‌بیند. در بلندمدت، تعادل اکوسیستم به هم می‌ریزد.

چرا نیروگاه‌ها به مازوت روی می‌آورند؟ مسئله ناترازی انرژی

دلیل اصلی مصرف مازوت در نیروگاه‌ها ناترازی انرژی است. در زمستان مصرف گاز خانگی افزایش پیدا می‌کند. اولویت تأمین گاز با منازل است. نیروگاه‌ها با کمبود سوخت روبه‌رو می‌شوند. مازوت ارزان و در دسترس است. زیرساخت مصرف آن از قبل وجود دارد. به همین دلیل جایگزین گاز می‌شود.

گوگردزدایی مازوت؛ راه‌حل فنی که کمتر اجرا می‌شود

صنعت نفت برای کاهش آلودگی راه‌حل دارد. گوگردزدایی یا Desulfurization یکی از این راه‌حل‌هاست. در این روش، ترکیبات گوگردی حذف می‌شوند. روش تر یا Wet Method رایج‌ترین تکنیک است. این فرآیند هزینه بالایی دارد. بسیاری از پالایشگاه‌ها به آن مجهز نیستند. همین محدودیت، مصرف مازوت پرگوگرد را ادامه‌دار کرده است.

وضعیت ایران در مقایسه با جهان؛ چرا عقب مانده‌ایم؟

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، مصرف مستقیم مازوت محدود شده است. اروپا مازوت را به گازوئیل تبدیل می‌کند. استانداردهای زیست‌محیطی سخت‌گیرانه اجرا می‌شوند. مازوت پرگوگرد اجازه مصرف ندارد. در ایران این فرآیند کمتر توسعه یافته است. وابستگی به سوخت‌های سنگین ادامه دارد. این تفاوت، شکاف سیاست‌گذاری انرژی را نشان می‌دهد.

نتیجه‌گیری: مازوت ارزان است، اما هزینه‌اش سنگین

مازوت یک راه‌حل کوتاه‌مدت است. این سوخت مشکل برق را موقت حل می‌کند. اما سلامت مردم را تهدید می‌کند. آلودگی هوا هزینه پنهان مازوت است. بدون اصلاح ساختار انرژی، این چرخه تکرار می‌شود. ارتقای پالایشگاه‌ها ضروری است. مدیریت انرژی، کلید پایان مازوت‌سوزی است.

آلودگی هوا یکی از بزرگترین مشکلات شهری در ایران است. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره آلودگی هوا مقالات زیر از مجله اوریکا را بخوانید.

تأثیر آلودگی هوا بر هوش کودکان

توصیه‌های بهداشتی برای مقابله با آلودگی هوا

سوالات متداول

1. مازوت چیست؟ مازوت نوعی نفت کوره سنگین با گوگرد بالا و آلایندگی شدید است.
2. چرا مازوت‌سوزی خطرناک است؟ چون SO₂ و ذرات PM2.5 تولید می‌کند و به قلب و ریه آسیب می‌زند.
3. آیا مازوت فقط در ایران مصرف می‌شود؟ خیر، اما در کشورهای توسعه‌یافته مصرف آن بسیار محدود است.
4. مازوت کم‌گوگرد چه تفاوتی دارد؟ آلودگی کمتری تولید می‌کند اما تولید آن محدود و پرهزینه است.
5. راه‌حل اصلی حذف مازوت چیست؟ تعادل در مصرف انرژی و توسعه پالایش پیشرفته.